„Pani matka zmarła na zawał serca, a nie na skutek obrażeń z wypadku. Odmawiam wypłaty zadośćuczynienia z powodu braku związku przyczynowego” – takie pisma od ubezpieczycieli to codzienność w mojej praktyce. Ubezpieczyciele często odmawiają wypłaty odszkodowania, argumentując, że bezpośrednią przyczyną śmierci była choroba (zawał, udar, zakrzepica), a nie obrażenia powypadkowe.

Czy mają rację? Czy związek przyczynowy musi być bezpośredni? Odpowiedź brzmi: nie. W niniejszym artykule wyjaśnię, czym jest pośredni związek przyczynowy i dlaczego ubezpieczyciel nie może się tak łatwo „wykręcić” od odpowiedzialności.

Spis treści

1. Czym jest związek przyczynowy w prawie cywilnym?
2. Związek bezpośredni vs pośredni – kluczowa różnica
3. Analiza wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu (XIV C 54/22)
4. Dlaczego ubezpieczyciele odmawiają wypłaty?
5. Jak udowodnić pośredni związek przyczynowy?
6. Praktyczne wskazówki dla poszkodowanych
7. Najczęściej zadawane pytania

Czym jest związek przyczynowy w prawie cywilnym?

Zanim przejdę do konkretów, wyjaśnijmy podstawy. Aby ubezpieczyciel był zobowiązany do wypłaty odszkodowania, muszą być spełnione określone przesłanki:

1. Zdarzenie objęte ubezpieczeniem (np. wypadek komunikacyjny)
2. Szkoda (np. śmierć osoby bliskiej, krzywda)
3. Związek przyczynowy między zdarzeniem a szkodą
4. Wina sprawcy (w OC posiadaczy pojazdów)

To właśnie związek przyczynowy jest często kwestionowany przez ubezpieczycieli. Argumentują oni: „Owszem, był wypadek, ale śmierć nastąpiła z innych przyczyn, więc nie płacimy”.

Co mówi Kodeks cywilny?

Art. 361 § 1 KC stanowi:

„Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.”

Kluczowe są tu słowa „normalne następstwa”. Nie oznacza to jednak, że związek musi być bezpośredni. Wystarczy, aby był normalny – czyli można było go przewidzieć w zwykłym biegu rzeczy.

Związek bezpośredni vs pośredni – kluczowa różnica

Związek bezpośredni

To sytuacja, gdy między przyczyną (wypadkiem) a skutkiem (śmiercią) nie ma żadnych ogniw pośrednich.

Przykład:

• Wypadek → obrażenia głowy → śmierć na miejscu
• Wypadek → masywne obrażenia wewnętrzne → śmierć w karetce

Związek pośredni

To sytuacja, gdy między przyczyną a skutkiem istnieje więcej niż jedno ogniwo przyczynowe.

Przykład:

• Wypadek → obrażenia → hospitalizacja → powikłania → śmierć
• Wypadek → uraz → infekcja → sepsa → niewydolność wielonarządowa → śmierć
• Wypadek → porażenie → unieruchomienie → zakrzepica → zator → śmierć

Kiedy związek pośredni jest wystarczający?

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, związek pośredni jest wystarczający, jeśli:

1. Wszystkie ogniwa są ze sobą logicznie powiązane
2. Szkoda jest normalnym następstwem pierwotnego zdarzenia
3. Nie nastąpił nietypowy zbieg okoliczności

Innymi słowy: jeśli w normalnym biegu rzeczy obrażenia powypadkowe prowadzą do powikłań, które prowadzą do śmierci – ubezpieczyciel musi zapłacić.

Analiza wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu (XIV C 54/22)

Przyjrzyjmy się sprawie, która doskonale ilustruje problem związku pośredniego.

Stan faktyczny

Wypadek:

• Data: 17 sierpnia 2020 r.
• Sprawca: A.U., kierujący samochodem S., nie dostosował prędkości, wpadł w poślizg
• Ofiara: D.U. (60 lat), pasażerka, matka powódki

Obrażenia w wypadku:

• Nagłe zatrzymanie krążenia (na miejscu wypadku)
• Ostra niewydolność oddechowa
• Porażenie czterokończynowe
• Złamania żeber
• Złamania kręgów szyjnych z uszkodzeniem rdzenia kręgowego

Leczenie:

• 17.08.2020 – reanimacja na miejscu przez OSP
• Przewiezienie do szpitala w Złotowie (Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii)
• Stan ciężki, nieprzytomna, zaintubowana, wentylowana mechanicznie
• 25.08.2020 – przeniesienie do Kliniki w Poznaniu
• 28.08.2020 – operacja stabilizująca kręgi
• Powikłanie: zapalenie płuc
• 10.09.2020 – powrót do szpitala w Złotowie
• Leczenie do 21.10.2020
• Przeniesienie do Polskiego Centrum w Katowicach
• Stan przy przenoszeniu: przytomna, świadoma, ale:
  • Cechy uszkodzenia centralnego układu nerwowego
  • Niedokrwistość wtórna
  • Owrzodzenia odleżynowe
  • Niemożność samodzielnego oddychania (respirator)

Śmierć:

• Data: 3 listopada 2020 r. (77 dni po wypadku)
• Miejsce: Polskie Centrum w Katowicach
• Bezpośrednia przyczyna: wczesny zawał mięśnia sercowego

Stanowisko ubezpieczyciela

Pozwany ubezpieczyciel (…) SA odmówił wypłaty zadośćuczynienia, argumentując:

„Przyczyną śmierci D.U. był zawał mięśnia sercowego, ale nie był on spowodowany doznanymi w wypadku obrażeniami. Sprawca wypadku nie został skazany za spowodowanie wypadku ze skutkiem śmiertelnym, czym Sąd jest związany.”

Ubezpieczyciel oparł swoją odmowę na:

• Opinii biegłej z zakresu medycyny sądowej S.P. z postępowania karnego
• Braku skazania sprawcy za spowodowanie wypadku ze skutkiem śmiertelnym

Dowody w sprawie

Opinia biegłej S.P. (medycyna sądowa):

• Przyczyną śmierci był zawał mięśnia sercowego
• Brak bezpośredniego związku przyczynowego między obrażeniami a zawałem
• Nie można ustalić ścisłego i bezpośredniego związku w sposób całkowicie pewny

Opinia biegłego M.B. (kardiolog, doktor nauk medycznych):

• Obrażenia powypadkowe były przyczyną zawału mięśnia sercowego
• Mechanizm: uraz wielonarządowy → niewydolność oddechowa → porażenie → stany zapalne → niedokrwistość → bodźce stresowe → nierównowaga między podażą tlenu a zapotrzebowaniem mięśnia sercowego → zawał
• Związek przyczynowy: pośredni, ale normalny

Rozstrzygnięcie Sądu

Sąd Okręgowy w Poznaniu uwzględnił powództwo i zasądził 80 000 zł zadośćuczynienia (powódka domagała się 100 000 zł).

Kluczowe fragmenty uzasadnienia:

1. Związek przyczynowy jest pośredni, ale wystarczający

„Związek przyczynowy między dwoma zdarzeniami zachodzi wówczas, kiedy bez pierwszego z nich drugie nie mogłoby nastąpić. W świetle art. 361 § 1 k.c. nie musi to być związek bezpośredni. Wystarczający jest związek pośredni, a więc taki, gdy między pierwotną przyczyną a skutkiem istnieje więcej niż jedno ogniwo przyczynowe. Ważne jest jedynie, aby wszystkie te ogniwa były ze sobą logicznie powiązane i aby można było uznać, że szkoda jest następstwem pierwotnego zdarzenia.”

2. Opinia kardiologa przeważa nad opinią medyka sądowego

„Opinie (główną i uzupełniającą) biegłego z dziedziny kardiologii M.B. były wartościowym dowodem o dużej sile przekonywania. Zostały sporządzone przez stałego biegłego sądowego i doktora nauk medycznych a więc wysokiej klasy specjalistę, dysponującego ponadprzeciętną wiedzą medyczną i doświadczeniem lekarskim w dziedzinie kardiologii.”

„Natomiast w części uznającej, że obrażenia powypadkowe D.U. nie były przyczyną zawału mięśnia sercowego, Sąd uznał [opinię S.P.] za nieprzydatne. Przesądziła o tym ich sprzeczność z wywodem i wnioskiem opinii biegłego z dziedziny kardiologii M.B., które miały wyższą siłę przekonywania. Pochodziły bowiem od lekarza kardiologa, doktora nauk medycznych, a więc specjalisty w tej dokładnie dziedzinie wiedzy, w zakresie której leżał przedmiot oceny. Tymczasem biegła S.P. takim specjalistą nie jest.”

3. Wystarczy wysoki stopień prawdopodobieństwa

„Tymczasem dla powstania odpowiedzialności cywilnej pozwanego za śmierć D.U. wystarczające było wystąpienie pośredniego związku przyczynowego i możliwość ustalenia go z bardzo wysokim stopniem prawdopodobieństwa.”

4. Mechanizm powstania zawału

Sąd szczegółowo opisał mechanizm, w jakim obrażenia doprowadziły do zawału:

„Obrażenia doznane przez D.U. w wypadku z 17 sierpnia 2020 r. były przyczyną zawału mięśnia sercowego, który spowodował jej śmierć. Powstały w wypadku uraz wielonarządowy spowodował ostrą a następnie przewlekłą niewydolność oddechową, porażenie czterokończynowe, liczne stany zapalne (zapalenia płuc, oskrzeli i oskrzelików, odleżyny), wtórną niedokrwistość i nasilone bodźce stresowe. Czynniki te wywołały nierównowagę między podażą tlenu a zapotrzebowaniem mięśnia sercowego na tlen i w konsekwencji zawał mięśnia sercowego.”

Konkluzje z wyroku

1. Związek pośredni wystarcza – nie trzeba wykazywać bezpośredniego związku
2. Opinia specjalisty w danej dziedzinie (kardiolog) ma większą moc niż opinia lekarza medycyny sądowej
3. Wystarczy bardzo wysoki stopień prawdopodobieństwa – nie trzeba „całkowitej pewności”
4. Skazanie sprawcy za skutek śmiertelny nie jest konieczne – postępowanie karne i cywilne są niezależne

Dlaczego ubezpieczyciele odmawiają wypłaty?

Z mojego doświadczenia wynika, że ubezpieczyciele stosują kilka typowych argumentów:

1. „Bezpośrednią przyczyną śmierci była choroba”

Argument ubezpieczyciela:

• „Zmarły zmarł na zawał/udar/zatorowość, nie na obrażenia z wypadku”
• „W karcie zgonu nie ma wzmianki o wypadku”
• „To choroba serca, nie skutek wypadku”

Odpowiedź: Bezpośrednia przyczyna śmierci nie ma znaczenia, jeśli wynika ona normalnie z obrażeń powypadkowych. Wystarczy pośredni związek przyczynowy.

2. „Zmarły miał choroby przewlekłe”

Argument ubezpieczyciela:

• „Zmarły cierpiał na cukrzycę/nadciśnienie/chorobę wieńcową”
• „Zawał by i tak nastąpił, wypadek tylko przyspieszył”
• „To wcześniejsze schorzenia były przyczyną śmierci”

Odpowiedź: Nawet jeśli zmarły miał choroby przewlekłe, to jeśli wypadek istotnie przyspieszył śmierć lub uruchomił mechanizm prowadzący do śmierci – związek przyczynowy istnieje.

3. „Sprawca nie został skazany za skutek śmiertelny”

Argument ubezpieczyciela:

• „W wyroku karnym nie ma mowy o śmierci”
• „Sprawca został skazany za obrażenia, nie za śmierć”
• „Sąd karny nie uznał związku przyczynowego”

Odpowiedź: Postępowanie karne i cywilne są niezależne. Sąd cywilny nie jest związany ustaleniami sądu karnego co do związku przyczynowego między obrażeniami a późniejszą śmiercią.

4. „Nie można tego ustalić z całkowitą pewnością”

Argument ubezpieczyciela:

• „Biegły stwierdził, że nie można być pewnym”
• „To tylko prawdopodobieństwo, nie pewność”
• „Medycyna nie potwierdza związku w 100%”

Odpowiedź: Do odpowiedzialności cywilnej wystarczy bardzo wysoki stopień prawdopodobieństwa. Nie trzeba „całkowitej pewności”, która w medycynie rzadko jest możliwa.

5. „Opinia biegłego z postępowania karnego”

Argument ubezpieczyciela:

• „Biegły w postępowaniu karnym wykluczył związek”
• „Opinia z postępowania karnego jest wiążąca”

Odpowiedź: Sąd cywilny może powołać własnego biegłego, zwłaszcza specjalistę w konkretnej dziedzinie (np. kardiologa przy zawale). Opinia specjalisty przeważy opinię lekarza medycyny sądowej.

Jak udowodnić pośredni związek przyczynowy?

1. Zgromadź pełną dokumentację medyczną

Co jest potrzebne:

• Dokumentacja z miejsca wypadku (protokół policji, karty ratownictwa medycznego)
• Dokumentacja ze wszystkich szpitali, w których leczony był zmarły
• Wyniki badań (RTG, TK, rezonans, badania krwi, EKG)
• Karta zgonu
• Protokół sekcji zwłok (jeśli była przeprowadzona)
• Dokumentacja leczenia przed wypadkiem (aby wykazać stan zdrowia)

Dlaczego to ważne: Biegły musi zobaczyć pełny obraz – od momentu wypadku do chwili śmierci. Każde ogniwo w łańcuchu przyczynowym musi być udokumentowane.

2. Powołaj biegłego specjalistę

Nie wystarczy:

• Biegły z medycyny sądowej (nie jest specjalistą od konkretnej choroby)
• Biegły sądowy ogólny

Potrzebujesz:

• Kardiologa (przy zawale serca)
• Neurologa (przy udarze mózgu)
• Pulmonologa (przy zatorowości płucnej)
• Specjalisty od chorób zakaźnych (przy sepsy)

Dlaczego: Jak pokazuje wyrok, opinia specjalisty w danej dziedzinie ma większą moc dowodową niż opinia lekarza medycyny sądowej.

3. Wykaż mechanizm przyczynowy

Biegły powinien szczegółowo opisać, jak obrażenia doprowadziły do śmierci:

Przykładowy mechanizm (jak w opisywanej sprawie):

1. Wypadek → uraz wielonarządowy
2. Uraz → niewydolność oddechowa
3. Niewydolność oddechowa → hipoksja (niedobór tlenu)
4. Hipoksja + unieruchomienie → niedokrwistość
5. Niedokrwistość + stres + stany zapalne → zwiększone zapotrzebowanie serca na tlen
6. Zwiększone zapotrzebowanie + obniżona podaż → zawał serca

4. Wykaż, że to był normalny bieg rzeczy

Pytania, na które biegły powinien odpowiedzieć:

• Czy w normalnym biegu rzeczy takie obrażenia prowadzą do takich powikłań?
• Czy takie powikłania normalnie prowadzą do takiej śmierci?
• Czy można było przewidzieć taki łańcuch zdarzeń?

Jeśli odpowiedź brzmi „tak” – związek przyczynowy jest normalny i wystarczający.

5. Odpowiedź na zarzuty ubezpieczyciela

Jeśli ubezpieczyciel twierdzi:

• „Zmarły miał choroby przewlekłe”

Odpowiedź: Poproś biegłego o ocenę, czy wypadek istotnie przyspieszył śmierć lub uruchomił mechanizm prowadzący do śmierci. Jeśli tak – związek istnieje.

Jeśli ubezpieczyciel twierdzi:

• „Nie można tego ustalić z pewnością”

Odpowiedź: Poproś biegłego o określenie stopnia prawdopodobieństwa. Wystarczy „bardzo wysoki stopień prawdopodobieństwa” lub „przeważające prawdopodobieństwo”.

Praktyczne wskazówki dla poszkodowanych

Co robić bezpośrednio po śmierci?

1. Zabezpiecz dokumentację medyczną
   • Wystąp do wszystkich szpitali o pełną dokumentację
   • Zachowaj wszystkie karty informacyjne, wypisy
   • Skopiuj wyniki badań
2. Protokół sekcji zwłok
   • Jeśli była sekcja – uzyskaj pełny protokół
   • Nie wystarczy karta zgonu
3. Dokumentacja stanu zdrowia przed wypadkiem
   • Jeśli zmarły był zdrowy – zbierz zaświadczenia od lekarzy
   • Jeśli miał choroby – również to dokumentuj (żeby pokazać, że były stabilne)

Jak zgłosić szkodę?

1. W zgłoszeniu do ubezpieczyciela napisz:
   • „Zgłaszam szkodę w związku ze śmiercią [imię nazwisko], która nastąpiła w wyniku obrażeń doznanych w wypadku z dnia [data]”
   • Nie pisz: „zgłaszam szkodę w związku z zawałem”
2. Dołącz:
   • Akt zgonu
   • Dokumentację z wypadku
   • Podstawową dokumentację medyczną
3. Zaznacz:
   • „Śmierć nastąpiła w wyniku powikłań obrażeń powypadkowych”
   • „Wnoszę o przeprowadzenie postępowania likwidacyjnego z udziałem biegłego kardiologa/neurologa” (w zależności od przypadku)

Jeśli ubezpieczyciel odmówi

1. Złóż odwołanie
   • W terminie określonym w decyzji
   • Powołaj się na związek pośredni
   • Zażądaj opinii specjalisty
2. Jeśli odwołanie zostanie oddalone
   • Skieruj sprawę do sądu
   • Powołaj się na art. 361 § 1 KC i orzecznictwo
   • Wnioskuj o opinię biegłego specjalisty (kardiologa, neurologa itp.)
3. W pozwie:
   • Opisz szczegółowo mechanizm przyczynowy
   • Powołaj się na podobne wyroki (np. XIV C 54/22)
   • Wnioskuj o pełną dokumentację medyczną

Koszty postępowania

Opłata od pozwu:

• 5% wartości przedmiotu sporu, ale nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 100 000 zł
• Przykład: przy żądaniu 100 000 zł → opłata 5 000 zł

Koszty biegłego:

• Zaliczka na biegłego: zazwyczaj 1 500 – 3 000 zł
• Jeśli wygrasz – ubezpieczyciel zwróci koszty

Koszty pełnomocnika:

• Według stawek minimalnych lub umownych
• Jeśli wygrasz – ubezpieczyciel zwróci według stawek minimalnych

Najczęściej zadawane pytania

Czy związek przyczynowy musi być bezpośredni?

Nie. Wystarczy związek pośredni, o ile jest normalny – czyli można go było przewidzieć w zwykłym biegu rzeczy.

Co to znaczy „normalny bieg rzeczy”?

To sytuacja, gdy w typowych okolicznościach dane obrażenia prowadzą do określonych powikłań, które prowadzą do śmierci. Nie musi się tak dziać zawsze, ale musi to być przewidywalne.

Ile ogniw pośrednich może być w łańcuchu przyczynowym?

Przepisy nie określają liczby. Ważne, aby wszystkie ogniwa były logicznie powiązane i aby szkoda była normalnym następstwem wypadku.

Czy ubezpieczyciel musi zapłacić, jeśli zmarły zmarł na zawał/udar/zatorowość?

Tak, jeśli wypadek był przyczyną tej choroby. Nie ma znaczenia, jaka choroba była bezpośrednią przyczyną śmierci, jeśli wynikała ona z obrażeń powypadkowych.

Co jeśli zmarły miał wcześniej chorobę serca?

To nie wyklucza związku przyczynowego. Nawet jeśli zmarły miał chorobę serca, to jeśli wypadek istotnie przyspieszył śmierć lub uruchomił mechanizm prowadzący do śmierci – związek istnieje.

Czy sprawca musi być skazany za spowodowanie wypadku ze skutkiem śmiertelnym?

Nie. Postępowanie karne i cywilne są niezależne. Sąd cywilny sam ocenia związek przyczynowy.

Jaką opinię biegłego powinien powołać sąd?

Opinię specjalisty w danej dziedzinie, a nie tylko lekarza medycyny sądowej. Przy zawale – kardiologa, przy udarze – neurologa, przy zatorowości – pulmonologa.

Czy wystarczy „prawdopodobieństwo” czy potrzebna jest „pewność”?

Wystarczy bardzo wysoki stopień prawdopodobieństwa. Nie trzeba „całkowitej pewności”, która w medycynie rzadko jest możliwa.

Co jeśli między wypadkiem a śmiercią minęło kilka miesięcy?

To nie wyklucza związku przyczynowego. W opisywanej sprawie śmierć nastąpiła 77 dni po wypadku – sąd uznał związek.

Czy mogę sam zgłosić się do biegłego przed procesem?

Tak, możesz zlecić prywatną opinię lekarską. Pomoże to w ocenie szans procesowych i negocjacjach z ubezpieczycielem.

Co jeśli ubezpieczyciel powołał się na opinię z postępowania karnego?

W procesie cywilnym możesz wnioskować o opinię innego biegłego, zwłaszcza specjalisty w danej dziedzinie. Sąd cywilny nie jest związany opinią z postępowania karnego.

Ile czasu mam na dochodzenie roszczenia?

Roszczenie ulega przedawnieniu po 3 latach od dnia, w którym dowiedziałeś się o szkodzie i osobie zobowiązanej, ale nie później niż po 10 latach od wypadku.

Podsumowanie

Sprawa związku przyczynowego w odszkodowaniach to jedno z najczęstszych pól sporów z ubezpieczycielami. Z analizy wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu (XIV C 54/22) oraz mojego doświadczenia wynikają następujące wnioski:

1. Związek pośredni wystarcza – nie musisz wykazywać bezpośredniego związku między wypadkiem a śmiercią.
2. Mechanizm przyczynowy musi być normalny – w zwykłym biegu rzeczy takie obrażenia powinny prowadzić do takich powikłań.
3. Opinia specjalisty jest kluczowa – nie wystarczy opinia lekarza medycyny sądowej, potrzebny jest specjalista (kardiolog, neurolog itp.).
4. Wystarczy wysoki stopień prawdopodobieństwa – nie trzeba „całkowitej pewności”.
5. Choroby przewlekłe nie wykluczają odpowiedzialności – nawet jeśli zmarły miał wcześniejsze schorzenia, wypadek mógł uruchomić mechanizm prowadzący do śmierci.
6. Postępowanie karne jest niezależne – brak skazania sprawcy za skutek śmiertelny nie wyklucza odpowiedzialności cywilnej.
7. Ubezpieczyciele często odmawiają bezpodstawnie – nie daj się zniechęcić pierwszą odmową, skieruj sprawę do sądu.

Jeśli znajdziesz się w podobnej sytuacji – nie akceptuj automatycznie odmowy ubezpieczyciela. Skonsultuj się z prawnikiem specjalizującym się w odszkodowaniach i rozważ skierowanie sprawy do sądu z wnioskiem o opinię biegłego specjalisty.

---

Disclaimer: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa odszkodowawcza jest indywidualna, dlatego zapraszam do kontaktu z kancelarią.

Bartosz Kowalak – radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI. Od lat zajmuję się prawem odszkodowawczym z pasją. Więcej o mojej praktyce znajdziecie na www.prawnikpoznanski.pl oraz www.prawospadkowepoznan.pl.

Masz pytanie lub chcesz podzielić się swoją historią? Zostaw komentarz lub napisz: kancelaria@prawnikpoznanski.pl