Kiedy ktoś bliski ginie w wypadku, większość osób słyszała o zadośćuczynieniu za krzywdę. Ale jest jeszcze jedno roszczenie, o którym wiedzą niemal wyłącznie prawnicy – odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej.

I to właśnie tego roszczenia ubezpieczyciele najczęściej w ogóle nie uznają.

Dziś chcę wyjaśnić, czym ono jest, kiedy przysługuje i dlaczego warto o nie walczyć – na przykładzie prawdziwej sprawy, w której sąd zasądził takie odszkodowanie, mimo że PZU całkowicie je odrzucił.

Podstawa prawna: art. 446 § 3 Kodeksu cywilnego

Przepis brzmi:

„Sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.”

Brzmi prosto, prawda? A jednak w praktyce powstaje mnóstwo wątpliwości:

• Co to jest „pogorszenie sytuacji życiowej”?
• Czy chodzi tylko o pieniądze?
• Czym to się różni od zadośćuczynienia?
• Jak to udowodnić?

Czym NIE jest odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c.?

Zacznijmy od tego, czego to roszczenie nie obejmuje – bo to kluczowe.

1. To NIE jest rekompensata za cierpienia psychiczne

Za cierpienia psychiczne (ból, żal, tęsknotę, depresję) służy zadośćuczynienie (art. 446 § 4 k.c.).

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. to coś innego – dotyczy konsekwencji materialnych śmierci bliskiej osoby.

2. To NIE jest rekompensata za utratę zarobków zmarłego

Za utratę środków utrzymania służy renta (art. 446 § 2 k.c.).

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. ma szerszy zakres – obejmuje wszelkie inne negatywne skutki materialne.

3. To NIE jest automatyczne świadczenie

Sąd może przyznać odszkodowanie – ale nie musi. Trzeba wykazać, że rzeczywiście nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji życiowej.

Czym JEST odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c.?

Najprościej mówiąc: to rekompensata za wszystkie te negatywne skutki materialne śmierci bliskiej osoby, które nie mieszczą się w rencie.

Orzecznictwo wskazuje, że chodzi o:

„Wielorakie negatywne następstwa, często trudno uchwytne i niepoliczalne, prowadzące bezpośrednio lub pośrednio do pogorszenia się sytuacji materialnej najbliższych członków rodziny zmarłego.”

Przykłady z praktyki:

• Utrata pomocy w życiu codziennym
• Utrata wsparcia w prowadzeniu gospodarstwa domowego
• Konieczność korzystania z płatnych usług, które wcześniej wykonywał zmarły
• Utrata perspektyw na lepszą przyszłość
• Niemożność polepszenia warunków życia w przyszłości

Kluczowe: nie chodzi o ścisłe wyliczenie strat, tylko o ogólną ocenę pogorszenia.

---

---

Prawdziwa sprawa: matka, która straciła 18-letniego syna

W lutym 2024 roku Sąd Okręgowy w Poznaniu rozpatrywał sprawę matki, której syn zginął w wypadku drogowym w 2020 roku. Miał 18 lat.

Co zażądała matka?

W postępowaniu likwidacyjnym wniosła o:

• 300 000 zł zadośćuczynienia
• 250 000 zł odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej

Co odpowiedział PZU?

Ubezpieczyciel:

• Przyznał 30 000 zł zadośćuczynienia (po przyczynieniu wypłacił 21 000 zł)
• Całkowicie odmówił wypłaty odszkodowania za pogorszenie sytuacji życiowej

Uzasadnienie? Brak. PZU po prostu stwierdził, że roszczenie jest „nieuzasadnione”.

Matka nie dała za wygraną i poszła do sądu. W pozwie żądała 20 000 zł tytułem tego odszkodowania.

Co ustalił sąd?

Sąd szczegółowo przeanalizował, jak śmierć syna wpłynęła na sytuację życiową matki.

1. Utrata pomocy w życiu codziennym – usługi informatyczne

18-latek był pasjonatem informatyki. W domu:

• Zajmował się uruchamianiem i konfigurowaniem sprzętu informatycznego
• Stworzył sieć informatyczną na potrzeby rodziny
• Pomagał wszystkim członkom rodziny w rozwiązywaniu problemów z komputerami, telefonami, internetem
• Był „domowym informatykiem”

Sąd uznał:

„Utrata świadczeń z zakresu wszelkich usług informatycznych, które w obecnych czasach są tak istotne w codziennym funkcjonowaniu, a z czasem będą jeszcze ważniejsze.”

Co to oznacza w praktyce?

Dziś rodzina musi:

• Płacić za naprawy komputerów (150-300 zł za wizytę)
• Zatrudniać specjalistów do konfiguracji internetu (200-500 zł)
• Kupować gotowe, droższe rozwiązania zamiast korzystać z pomocy syna

Koszty? Setki złotych rocznie – przez dziesiątki lat.

2. Utrata przyszłego wsparcia finansowego

Syn miał 18 lat, był w ostatniej klasie liceum. Planował studia informatyczne.

Sąd uznał:

„Po ukończeniu studiów z pewnością podjąłby pracę i dzięki temu mógłby się także dokładać do kosztów utrzymania rodziny, przynajmniej do czasu założenia własnej.”

Informatyk po studiach zarabia dziś 8 000 – 15 000 zł miesięcznie. Nawet gdyby dołożył się „tylko” 1 000 zł miesięcznie przez 5 lat (do czasu założenia własnej rodziny) – to już 60 000 zł.

3. Utrata opieki i pomocy w przyszłości

Matka ma dziś ok. 40 lat. Za 20-30 lat będzie potrzebowała wsparcia w starości.

Sąd uznał:

„Powódka nie może już liczyć na syna w zakresie świadczeń pomocy i opieki w przyszłości, gdy dosięgną ją skutki starości.”

Co to oznacza?

W przyszłości matka będzie musiała:

• Płacić za opiekę (opiekunka: 15-25 zł/godz.)
• Korzystać z płatnych usług pielęgniarskich
• Być może trafić do domu opieki (koszt: 3 000 – 6 000 zł/miesiąc)

Gdyby syn żył – mógłby się nią zaopiekować. Teraz nie może.

4. Okoliczności ograniczające roszczenie

Sąd wziął też pod uwagę, że:

„Przyjąć należy, iż poszkodowany dążyłby do założenia własnej rodziny i usamodzielnienia się oraz, że nastąpiłoby to ok. 30 roku jego życia. Niewątpliwie ograniczyłoby to jego możliwości udzielania matce wsparcia finansowego.”

Innymi słowy: gdyby syn żył – po założeniu własnej rodziny (ok. 30. roku życia) jego pomoc byłaby mniejsza.

Ile zasądził sąd?

Sąd uznał roszczenie za uzasadnione i zasądził 20 000 zł odszkodowania.

Po uwzględnieniu 20% przyczynienia: 16 000 zł.

Dla porównania: PZU odmówił wypłaty jakiejkolwiek kwoty.

Kiedy przysługuje odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c.?

Na podstawie tej sprawy i orzecznictwa można wskazać kluczowe przesłanki:

1. Musi nastąpić „znaczne” pogorszenie sytuacji życiowej

Nie wystarczy, że sytuacja pogorszyła się „trochę”. Musi być to pogorszenie istotne, odczuwalne.

Przykłady:

• Utrata perspektyw na lepszą przyszłość (jak w omawianej sprawie – pomoc syna)
• Konieczność rezygnacji z pracy (np. żeby zająć się dziećmi zmarłego)
• Utrata domu (np. bo zmarły spłacał kredyt)
• Konieczność ponoszenia dodatkowych kosztów (opieka nad dziećmi, leczenie)

2. Musi istnieć związek przyczynowy między śmiercią a pogorszeniem

Pogorszenie musi wynikać ze śmierci bliskiej osoby – a nie z innych przyczyn.

Przykład:

• Matka straciła pracę, bo musiała zająć się dziećmi zmarłego syna = związek przyczynowy
• Matka straciła pracę, bo firma zbankrutowała = brak związku przyczynowego

3. Osoba dochodzi roszczenia musi być „najbliższym członkiem rodziny”

Kto to taki?

Z pewnością:

• Rodzice, dzieci
• Małżonek
• Rodzeństwo (jeśli była silna więź)
• Partner z długoletniego konkubinatu

Wątpliwe:

• Dalsza rodzina (wujkowie, ciotki, kuzyni)
• Znajomi, przyjaciele

4. Pogorszenie musi mieć wymiar „materialny”

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. nie obejmuje cierpień psychicznych – te są rekompensowane przez zadośćuczynienie.

Chodzi o konsekwencje materialne, które można (choć czasem trudno) wycenić.

Przykłady sytuacji, w których odszkodowanie przysługuje

Przykład 1: Utrata pomocy w gospodarstwie domowym

Sytuacja: Zmarła żona prowadziła gospodarstwo domowe, gotowała, sprzątała, prała. Teraz mąż musi korzystać z płatnych usług.

Koszty:

• Sprzątaczka: 30-50 zł/godz. (raz w tygodniu = 150-200 zł/miesiąc)
• Pralnia: 50-100 zł/miesiąc
• Gotowe obiady: 20-30 zł/dzień = 600-900 zł/miesiąc

Rocznie: ok. 10 000 – 15 000 zł
Przez 20 lat: 200 000 – 300 000 zł

Odszkodowanie: 30 000 – 80 000 zł (sądy zasądzają „stosowną” kwotę, nie pełen koszt)

Przykład 2: Utrata opieki nad dziećmi

Sytuacja: Zmarła matka opiekowała się dziećmi. Teraz ojciec musi zatrudnić nianię.

Koszty:

• Niania: 15-25 zł/godz.
• 4 godziny dziennie = 60-100 zł/dzień = 1 800 – 3 000 zł/miesiąc

Rocznie: ok. 20 000 – 35 000 zł
Przez 10 lat (do czasu dorosłości dzieci): 200 000 – 350 000 zł

Odszkodowanie: 50 000 – 120 000 zł

Przykład 3: Utrata wsparcia finansowego

Sytuacja: Zmarły mąż dokładał się do kosztów utrzymania domu. Żona ma niższe dochody i nie jest w stanie sama udźwignąć wszystkich wydatków.

Konsekwencje:

• Musi sprzedać samochód
• Nie może pozwolić sobie na wakacje
• Musi oszczędzać na jedzeniu

Odszkodowanie: 20 000 – 60 000 zł (zależnie od skali pogorszenia)

Przykład 4: Utrata perspektyw zawodowych

Sytuacja: Zmarły prowadził firmę rodzinną. Po jego śmierci firma upadła, bo nikt inny nie potrafił jej prowadzić.

Konsekwencje:

• Utrata źródła utrzymania całej rodziny
• Konieczność szukania nowej pracy (często gorzej płatnej)

Odszkodowanie: 40 000 – 100 000 zł

Jak udowodnić pogorszenie sytuacji życiowej?

To najtrudniejsza część. Bo często chodzi o szkody przyszłe, trudne do wyceny.

Dowody, które warto zebrać:

1. Dokumentacja finansowa

• Rachunki za usługi, które teraz musisz opłacać (sprzątaczka, niania, informatyk)
• Zestawienie dochodów – przed śmiercią bliskiej osoby i po
• Dowody spłaty kredytów/rat – jeśli zmarły się do nich dokładał

2. Zeznania świadków

Świadkowie mogą potwierdzić:

• Jaką pomoc świadczył zmarły w życiu codziennym
• Jak jego śmierć wpłynęła na Twoją sytuację materialną
• Jakie zmiany musiałeś wprowadzić w swoim życiu

3. Opinia biegłego (jeśli potrzebna)

W skomplikowanych przypadkach sąd może zlecić opinię biegłego, np.:

• Biegły ekonomista – oszacuje utratę przyszłych dochodów
• Biegły z zakresu wyceny nieruchomości – jeśli musisz sprzedać dom

4. Twoje zeznania

Często kluczowe są Twoje własne zeznania przed sądem. Musisz przekonująco wyjaśnić:

• Jak zmarły pomagał Ci w życiu codziennym
• Jakie konkretne zadania wykonywał
• Jak jego śmierć wpłynęła na Twoją sytuację materialną
• Jakich zmian musiałeś dokonać

Typowe błędy przy dochodzeniu tego roszczenia

Błąd 1: Mylenie z zadośćuczynieniem

Źle: „Po śmierci męża jestem w depresji, nie mogę spać, płaczę – dlatego moja sytuacja życiowa się pogorszyła”

Dobrze: „Po śmierci męża musiałam zatrudnić hydraulika, elektryka i ogrodnika, bo mąż sam wszystko naprawiał. Koszty: 5 000 zł rocznie.”

Błąd 2: Brak konkretów

Źle: „Moja sytuacja życiowa się pogorszyła”

Dobrze: „Musiałam zrezygnować z wakacji (oszczędność: 6 000 zł rocznie), sprzedać samochód (12 000 zł), nie mogę już posyłać dzieci na zajęcia dodatkowe (3 000 zł rocznie)”

Błąd 3: Zbyt wygórowane żądania

W omawianej sprawie matka żądała początkowo 250 000 zł. Sąd zasądził 20 000 zł (po przyczynieniu 16 000 zł).

Wniosek: Lepiej żądać realnej kwoty (20 000 – 50 000 zł), którą da się uzasadnić, niż astronomicznej sumy bez pokrycia.

Błąd 4: Rezygnacja z roszczenia

Wielu poszkodowanych w ogóle nie zgłasza tego roszczenia, bo:

• Nie wiedzą, że im przysługuje
• Ubezpieczyciel odmówił i myślą, że to koniec

A tymczasem sąd może je uwzględnić – nawet jeśli ubezpieczyciel odmówił!

Dlaczego ubezpieczyciele odmawiają?

Z mojego doświadczenia – ubezpieczyciele rutynowo odmawiają wypłaty odszkodowania z art. 446 § 3 k.c.

Dlaczego?

1. To roszczenie jest trudne do udowodnienia – ubezpieczyciel liczy, że poszkodowany się podda
2. Kwoty mogą być znaczne – kilkadziesiąt tysięcy złotych to dla ubezpieczyciela duża suma
3. Większość poszkodowanych nie wie o tym roszczeniu – więc o nie nie walczy

Ale sądy je uwzględniają – jeśli tylko da się wykazać realne pogorszenie sytuacji życiowej.

Moje refleksje

Przez lata praktyki widziałem dziesiątki przypadków, w których ubezpieczyciel odmówił odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. – a sąd je ostatecznie zasądził.

1. To nie jest „drugie zadośćuczynienie”

Wielu poszkodowanych myli te dwa roszczenia. Ale to dwa osobne świadczenia:

• Zadośćuczynienie = za cierpienia psychiczne
• Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. = za pogorszenie sytuacji materialnej

Przysługują niezależnie od siebie.

2. Warto o nie walczyć

Nawet jeśli ubezpieczyciel odmówił – to nie koniec. Sąd może je uwzględnić.

W omawianej sprawie: PZU odmówił całkowicie, sąd zasądził 16 000 zł.

3. Dokumentuj wszystko

Zbieraj:

• Rachunki za usługi, które teraz musisz opłacać
• Dowody zmian w Twoim życiu (rezygnacja z pracy, sprzedaż samochodu)
• Zeznania świadków

To kluczowe dowody.

4. Nie żądaj astronomicznych kwot

Lepiej żądać 20 000 – 50 000 zł i to dobrze uzasadnić – niż 250 000 zł bez pokrycia.

Sąd zasądzi „stosowną” kwotę – nie pełny koszt wszystkich strat przez całe życie.

Podsumowanie

Odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. to roszczenie o:

• Pogorszenie sytuacji materialnej (nie psychicznej!)
• Wynikające ze śmierci bliskiej osoby
• Obejmujące utratę pomocy, wsparcia, perspektyw na przyszłość

Kto może je dochodzić?

• Najbliżsi członkowie rodziny zmarłego (rodzice, dzieci, małżonek, partner)

Ile można dostać?

• Zazwyczaj: 20 000 – 80 000 zł (w zależności od skali pogorszenia)
• W wyjątkowych przypadkach: do 150 000 zł

Czy warto walczyć?

• TAK – nawet jeśli ubezpieczyciel odmówił
• Sądy regularnie uwzględniają to roszczenie

W omawianej sprawie:

• PZU odmówił całkowicie
• Sąd zasądził 20 000 zł (po przyczynieniu: 16 000 zł)

---

A Wasze doświadczenia? Dochodziliście odszkodowania z art. 446 § 3 k.c.? Ile Wam zasądzono? Podzielcie się w komentarzach!

---

Bartosz Kowalak – radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI. Od lat zajmuję się prawem odszkodowawczym z pasją. Więcej o mojej praktyce znajdziecie na www.prawnikpoznanski.pl oraz www.blogoodszkodowaniach.pl.

Masz pytanie lub chcesz podzielić się swoją historią? Zostaw komentarz lub napisz: kancelaria@prawnikpoznanski.pl

---

Disclaimer: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa odszkodowawcza jest indywidualna i wymaga analizy konkretnych okoliczności.