Autor: Bartosz Kowalak, radca prawny | blogoodszkodowaniach.pl
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w rozumieniu przepisów prawa. Stan prawny aktualny na datę publikacji.
Spis treści
- Czym są zasady współżycia społecznego w prawie cywilnym?
- Kiedy art. 5 k.c. może być tarczą, a nie tylko dekoracją?
- Asymetria podmiotów — duży ubezpieczyciel kontra osoba fizyczna
- Upadłość ubezpieczyciela jako okoliczność niezawiniona przez sprawcę
- Granice zastosowania art. 5 k.c. — czego oczekiwać od sądu?
- Praktyczne wnioski: jak budować tę obronę?
- FAQ

Zasady współżycia społecznego, skodyfikowane w art. 5 Kodeksu cywilnego, mogą stanowić skuteczny argument obronny osoby fizycznej pozwanej przez dużego ubezpieczyciela o zwrot wypłaconego odszkodowania — pod warunkiem, że okoliczności sprawy wskazują na rażącą asymetrię między stronami i brak zawinienia pozwanego w powstaniu sytuacji, która doprowadziła do regresu. To nie jest przepis często skuteczny, ale w pewnych konfiguracjach faktycznych może mieć decydujące znaczenie. I właśnie o tych konfiguracjach chcę dziś napisać.
Czym są zasady współżycia społecznego w prawie cywilnym?
Zasady współżycia społecznego to klauzula generalna, czyli niedookreślony zwrot normatywny, który sąd wypełnia treścią w każdej sprawie z osobna, mając na uwadze jej konkretne okoliczności. Przepis art. 5 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego — takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony.
W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że art. 5 k.c. ma charakter wyjątkowy i może być stosowany tylko w sytuacjach, gdy korzystanie z prawa podmiotowego jest w danych okolicznościach rażąco sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości. Sądy podkreślają przy tym, że przepis nie może służyć do całkowitego uchylenia się od słusznych zobowiązań — ale może uzasadniać ich miarkowanie lub zmianę sposobu wykonania.
Kiedy art. 5 k.c. może być tarczą, a nie tylko dekoracją?
Z praktyki kancelarii wynika, że art. 5 k.c. bywa przywoływany w wielu sprawach, ale sądy uwzględniają ten zarzut stosunkowo rzadko. Żeby miał szansę powodzenia, muszą być spełnione konkretne warunki. Pierwszy z nich to oczywista dysproporcja między pozycją powoda a pozwanego — zarówno ekonomiczna, jak i informacyjna. Drugi to brak po stronie pozwanego możliwości przewidzenia lub zapobieżenia sytuacji, w której znalazł się jako dłużnik.
Co ciekawe, właśnie te dwa warunki mogą zaistnieć jednocześnie w sprawie, gdy sprawca wypadku — osoba fizyczna, konsument usług ubezpieczeniowych — zostaje pozwany przez zagraniczny zakład ubezpieczeń o zwrot odszkodowania po upadłości ubezpieczyciela OC, w którym sprawca był ubezpieczony zgodnie z ustawowym obowiązkiem.
Asymetria podmiotów — duży ubezpieczyciel kontra osoba fizyczna
Asymetria podmiotowa to jeden z najmocniejszych argumentów przy konstruowaniu obrony opartej na art. 5 k.c. Z jednej strony mamy profesjonalny podmiot rynku ubezpieczeniowego — spółkę akcyjną z rozbudowanym działem prawnym, doświadczonymi rzeczoznawcami, dostępem do systemów wyceny szkód i zasobami pozwalającymi na wieloletnie prowadzenie sporu sądowego. Z drugiej — osobę fizyczną, która kupiła polisę OC, bo musiała, bo tak nakazuje prawo.
Osoba ta zapłaciła składkę ubezpieczycielowi OC. Zawarła umowę z podmiotem działającym legalnie na rynku, nadzorowanym przez organy regulacyjne. Nie miała żadnych narzędzi, by ocenić kondycję finansową tego ubezpieczyciela. Nie mogła też skutecznie zapobiec jego upadłości.
Upadłość ubezpieczyciela OC jest zdarzeniem całkowicie leżącym poza sferą wpływu ubezpieczonego sprawcy. Trudno znaleźć mocniejszy argument za tym, że dochodzenie pełnego regresu od takiej osoby kłóci się z poczuciem sprawiedliwości — a właśnie to poczucie stara się chronić art. 5 k.c.
Upadłość ubezpieczyciela jako okoliczność niezawiniona przez sprawcę
Prawo ubezpieczeniowe opiera się na zasadzie, że sprawca wypadku spełnia swój obowiązek ochronny przez zawarcie umowy OC. To ubezpieczyciel, a nie sprawca, staje się wtedy dłużnikiem poszkodowanego. Odpowiedzialność sprawcy nie zanika, ale zostaje — w warunkach normalnego funkcjonowania rynku — przejęta przez zakład ubezpieczeń.
Kiedy ten zakład upada, sprawca nie odzyskuje ochrony, którą za swoje pieniądze nabył. Jego składka przepadła. Nie uzyska żadnego świadczenia wzajemnego z umowy, którą zawarł i za którą zapłacił. A na domiar złego — jest teraz pozywany o zwrot kwoty, którą z tej samej umowy miał być chroniony.
Z tej perspektywy egzekwowanie regresu w pełnej wysokości od sprawcy, który dopełnił ustawowego obowiązku ubezpieczenia, wydaje się trudne do pogodzenia z zasadą lojalności obrotu. Można argumentować, że powód — profesjonalny ubezpieczyciel — powinien uwzględnić te okoliczności przy decydowaniu o dochodzeniu roszczeń w pełnej wysokości, a sąd powinien wziąć je pod uwagę przy ocenie zasadności żądania.
Granice zastosowania art. 5 k.c. — czego oczekiwać od sądu?
Sądy w Polsce stosują art. 5 k.c. z dużą ostrożnością. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że przepis ten nie może prowadzić do trwałego pozbawienia wierzyciela jego prawa podmiotowego — może jedynie ograniczyć lub odsunąć w czasie możliwość jego wykonania. Argumentacja oparta na zasadach współżycia społecznego wymaga więc precyzyjnego wskazania, jakie konkretnie zasady zostają naruszone przez dochodzenie roszczenia.
W sprawach o regres ubezpieczeniowy warto wskazywać na: zasadę proporcjonalności, zasadę ochrony słabszej strony obrotu, zasadę lojalności kontraktowej w szerokim znaczeniu oraz na niesłuszność przerzucania ryzyka systemowego na jednostkę, która nie miała na to żadnego wpływu.
Praktyczne wnioski: jak budować tę obronę?
Obrona oparta na art. 5 k.c. powinna być konstruowana kompleksowo: jako zarzut podniesiony wprost, uzupełniony o argumentację faktyczną (sytuacja majątkowa pozwanego, brak wpływu na upadłość ubezpieczyciela, dopełnienie ustawowego obowiązku ubezpieczenia) i prawną (zasady współżycia społecznego w stosunkach ubezpieczeniowych, proporcjonalność roszczenia). Warto rozważyć też żądanie ewentualne — miarkowania zasądzonej kwoty lub rozłożenia jej na raty na podstawie art. 320 k.p.c.
Sama asymetria podmiotowa nie wystarczy. Potrzebna jest konkretna narracja procesowa, która pokaże sądowi, dlaczego uwzględnienie roszczenia w pełnej wysokości byłoby w tej właśnie sprawie niesprawiedliwe — a nie tylko trudne dla pozwanego.
FAQ
Czy art. 5 k.c. może doprowadzić do oddalenia powództwa regresowego ubezpieczyciela? W teorii tak, choć w praktyce sądy stosują art. 5 k.c. ostrożnie i raczej jako podstawę do miarkowania świadczenia niż jego całkowitego wyłączenia. Skuteczność tego zarzutu zależy od konkretnych okoliczności sprawy — zwłaszcza od wykazania rażącej asymetrii podmiotowej i braku zawinienia pozwanego w powstaniu sytuacji stanowiącej podstawę regresu.
Co to jest regres ubezpieczeniowy i na jakiej podstawie jest dochodzony? Regres ubezpieczeniowy to prawo ubezpieczyciela do dochodzenia od sprawcy szkody zwrotu wypłaconego odszkodowania. W przypadku ubezpieczenia dobrowolnego (np. AC) podstawą jest art. 828 § 1 Kodeksu cywilnego, który przewiduje przejście roszczenia poszkodowanego na ubezpieczyciela z mocy prawa z chwilą zapłaty odszkodowania.
Czy fakt posiadania ważnej polisy OC przez sprawcę wypadku chroni go przed regresem z AC poszkodowanego? Nie chroni automatycznie. Jeśli ubezpieczyciel OC sprawcy ogłosił upadłość i szkoda została naprawiona z dobrowolnego ubezpieczenia AC poszkodowanego, ubezpieczyciel AC ma prawo dochodzić zwrotu od sprawcy na podstawie art. 828 § 1 k.c. — niezależnie od faktu posiadania przez sprawcę polisy OC.
Czy można wnioskować o rozłożenie zasądzonej kwoty na raty? Tak. Na podstawie art. 320 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może w szczególnie uzasadnionych wypadkach rozłożyć zasądzone świadczenie na raty. Wymaga to wykazania trudnej sytuacji majątkowej dłużnika i uprawdopodobnienia, że rozłożenie na raty umożliwi spełnienie świadczenia.
Jak sytuacja majątkowa pozwanego wpływa na wynik sprawy o regres ubezpieczeniowy? Sytuacja majątkowa pozwanego nie jest przesłanką wyłączającą odpowiedzialność, ale może wpływać na ocenę żądania z perspektywy art. 5 k.c. oraz na decyzję sądu o rozłożeniu świadczenia na raty (art. 320 k.p.c.). Informacje te powinny być wprowadzone do akt sprawy jak najwcześniej — najlepiej w odpowiedzi na pozew lub we wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.
Bartosz Kowalak — radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI, ul. Mickiewicza 18a/3, Poznań. Specjalizacja: prawo odszkodowawcze, ubezpieczeniowe. Autor bloga blogoodszkodowaniach.pl.
Tel.: +48 61 222 49 63 | bartosz.kowalak@prawnikpoznanski.pl