Współpraca z ukraińską koleżanką po fachu otworzyła mi oczy na pewien ważny problem prawny, o którym warto napisać. Dowiedziałem się, że prawo ukraińskie w ogóle nie przewiduje instytucji zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej. To nie jest zresztą żaden ewenement – jeszcze kilkanaście lat temu polskie prawo również nie znało tego rozwiązania, a w Niemczech czy niektórych innych krajach europejskich nadal go nie ma.
Pytanie jednak brzmi: co w sytuacji, gdy obywatel Ukrainy, Białorusi czy Rosji ginie w wypadku w Polsce? Czy jego bliscy – żona, mąż, dzieci mieszkający na Ukrainie – mogą domagać się zadośćuczynienia od polskiego ubezpieczyciela?
Spis treści
- Które prawo jest właściwe w sprawach transgranicznych?
- Zasada ogólna: prawo miejsca wypadku
- Wyjątki od zasady – kiedy stosuje się prawo państwa rejestracji pojazdu?
- Szczególna ochrona dla poszkodowanych – prawo do dochodzenia roszczeń od ubezpieczyciela
- Praktyczne wnioski – kiedy Ukraińcy mogą dochodzić zadośćuczynienia w Polsce?
Które prawo jest właściwe w sprawach transgranicznych?
Żeby odpowiedzieć na to pytanie, musimy sięgnąć do dwóch aktów prawnych:
- Ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe
- Konwencji o prawie właściwym dla wypadków drogowych, sporządzonej w Hadze dnia 4 maja 1971 r.
Art. 34 Prawa prywatnego międzynarodowego wskazuje, że:
Prawo właściwe dla pozaumownej odpowiedzialności cywilnej wynikającej z wypadków drogowych określa Konwencja o prawie właściwym dla wypadków drogowych, sporządzona w Hadze dnia 4 maja 1971 r.
Zasada ogólna: prawo miejsca wypadku
Zgodnie z art. 3 Konwencji:
Prawem właściwym jest prawo wewnętrzne państwa, w którym nastąpił wypadek.
Co to oznacza w praktyce? Jeśli wypadek miał miejsce w Polsce, co do zasady stosuje się prawo polskie. A zatem bliscy obywatela Ukrainy zmarłego w wypadku w Polsce mogą dochodzić zadośćuczynienia według polskich przepisów (art. 446 § 4 KC), mimo że prawo ukraińskie takiego roszczenia nie przewiduje.
Wyjątki od zasady – kiedy stosuje się prawo państwa rejestracji pojazdu?
Konwencja przewiduje jednak wyjątki od tej zasady, opisane w art. 4:
Wyjątek 1: Wypadek z udziałem jednego pojazdu zarejestrowanego za granicą
Jeżeli w wypadku uczestniczy tylko jeden pojazd zarejestrowany w państwie innym niż Polska, do odpowiedzialności stosuje się prawo państwa rejestracji wobec:
- Kierowcy, posiadacza, właściciela i innych osób mających prawo do pojazdu,
- Ofiary będącej pasażerem, jeżeli jej miejscem stałego pobytu jest państwo inne niż Polska,
- Ofiary znajdującej się poza pojazdem, jeżeli miała miejsce stałego pobytu w państwie rejestracji.
Przykład: Obywatel Ukrainy mieszkający na stałe na Ukrainie ginie jako pasażer samochodu zarejestrowanego na Ukrainie podczas wypadku w Polsce. W takiej sytuacji zastosowanie znajdzie prawo ukraińskie – a skoro nie przewiduje ono zadośćuczynienia za śmierć bliskiego, rodzina nie będzie mogła dochodzić tego roszczenia.
Wyjątek 2: Wypadek z udziałem wielu pojazdów
Jeżeli w wypadku uczestniczy wiele pojazdów, wyjątek z art. 4 stosuje się tylko wówczas, gdy wszystkie pojazdy są zarejestrowane w tym samym państwie (np. wszystkie na Ukrainie).
Szczególna ochrona dla poszkodowanych – prawo do dochodzenia roszczeń od ubezpieczyciela
Konwencja przewiduje jednak jeszcze jeden przepis chroniący poszkodowanych – art. 9:
Osoby, które doznały obrażeń ciała lub szkody, mają prawo do wystąpienia z roszczeniem bezpośrednio do ubezpieczyciela osoby odpowiedzialnej, jeżeli takie uprawnienie przyznaje im prawo właściwe na podstawie artykułów 3, 4 lub 5.
Co istotne:
Jeżeli prawo państwa rejestracji właściwe na podstawie artykułów 4 lub 5 nie przewiduje takiego uprawnienia, można z niego korzystać, jeżeli jest przewidziane przez prawo wewnętrzne państwa, w którym nastąpił wypadek.
Co to oznacza? Nawet jeśli zgodnie z art. 4 zastosowanie znajdzie prawo ukraińskie (które nie przewiduje zadośćuczynienia), poszkodowani mogą dochodzić roszczenia od polskiego ubezpieczyciela, jeśli polskie prawo takie roszczenie przewiduje – a przewiduje (art. 446 § 4 KC).
Praktyczne wnioski – kiedy Ukraińcy mogą dochodzić zadośćuczynienia w Polsce?
✅ Ukraińcy MOGĄ dochodzić zadośćuczynienia, jeśli:
- Wypadek miał miejsce w Polsce,
- W wypadku uczestniczyły pojazdy zarejestrowane w Polsce,
- Lub: pojazd był zarejestrowany na Ukrainie, ale był ubezpieczony (miał Zieloną Kartę) – wówczas art. 9 Konwencji daje prawo do dochodzenia roszczenia od polskiego ubezpieczyciela.
❌ Ukraińcy NIE MOGĄ dochodzić zadośćuczynienia, jeśli:
- W wypadku uczestniczyły wyłącznie pojazdy zarejestrowane na Ukrainie,
- Pojazdy nie były ubezpieczone (brak Zielonej Karty),
- Ofiara nie miała miejsca stałego pobytu w Polsce,
- W takiej sytuacji stosuje się prawo ukraińskie, które nie przewiduje zadośćuczynienia za śmierć bliskiego.
Najważniejsze wnioski
- Co do zasady obywatele Ukrainy mogą dochodzić zadośćuczynienia za śmierć bliskiego w Polsce, jeśli wypadek miał miejsce na terytorium Polski.
- Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy w wypadku uczestniczyły wyłącznie pojazdy ukraińskie, nieubezpieczone, a ofiara nie miała miejsca stałego pobytu w Polsce.
- Art. 9 Konwencji chroni poszkodowanych, umożliwiając dochodzenie roszczeń od polskiego ubezpieczyciela, nawet jeśli prawo ukraińskie nie przewiduje takiego roszczenia.
- W przypadku wątpliwości warto skonsultować sprawę z prawnikiem specjalizującym się w prawie międzynarodowym i odszkodowaniach.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
1. Czy obywatel Ukrainy może dochodzić zadośćuczynienia za śmierć bliskiego w Polsce?
Tak, jeśli wypadek miał miejsce w Polsce i nie zachodzą wyjątki z art. 4 Konwencji haskiej (np. wypadek z udziałem wyłącznie pojazdów ukraińskich, nieubezpieczonych).
2. Które prawo stosuje się w sprawach odszkodowawczych z wypadków drogowych w Polsce?
Co do zasady – prawo polskie (art. 3 Konwencji haskiej). Wyjątki opisane są w art. 4 Konwencji.
3. Czy prawo ukraińskie przewiduje zadośćuczynienie za śmierć bliskiego?
Nie, prawo ukraińskie nie przewiduje instytucji zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej.
4. Co to jest Zielona Karta i dlaczego jest ważna?
Zielona Karta to dokument ubezpieczenia OC pojazdu ważny za granicą. Jej posiadanie może decydować o tym, czy poszkodowani będą mogli dochodzić roszczeń od polskiego ubezpieczyciela.
5. Czy bliscy obywatela Ukrainy mieszkający na Ukrainie mogą dochodzić zadośćuczynienia w Polsce?
Tak, jeśli wypadek miał miejsce w Polsce i nie zachodzą wyjątki z art. 4 Konwencji – mogą dochodzić zadośćuczynienia według polskiego prawa.
6. Jak sprawdzić, czy mam prawo do zadośćuczynienia po śmierci bliskiego w wypadku w Polsce?
Warto skonsultować sprawę z prawnikiem specjalizującym się w sprawach odszkodowawczych i prawie międzynarodowym, który przeanalizuje okoliczności wypadku.
Disclaimer: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa odszkodowawcza jest indywidualna, dlatego zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.
Zapraszam do Kancelarii KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI:
Radca Prawny Bartosz Kowalak i Zespół Prawników
ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań
Tel.: +48 61 2224963
E-mail: kancelaria@prawnikpoznanski.pl
www: https://prawnikpoznanski.pl
Źródła:
- Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. 2011 Nr 80 poz. 432)
- Konwencja o prawie właściwym dla wypadków drogowych, sporządzona w Hadze dnia 4 maja 1971 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 63, poz. 585)
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 2024 poz. 1061), art. 446 § 4
