Wprowadzenie

Jednym z najczęstszych trików ubezpieczycieli przy ocenie wysokości należnego odszkodowania jest sięganie po argument niedoubezpieczenia i związaną z nim zasadę proporcji. To temat, który fascynuje mnie od lat, bo w jednym wyroku Sąd Najwyższy obalił praktykę stosowaną przez wszystkie zakłady ubezpieczeń – praktykę, która kosztowała konsumentów miliony złotych.

Wyobraźmy sobie sytuację: Wasze mienie warte 1 milion złotych ubezpieczyliście na 500 tysięcy. Dochodzi do szkody na 100 tysięcy. Wydawałoby się, że skoro to mieści się w sumie ubezpieczenia, dostaniecie pełne odszkodowanie, prawda? Otóż nie – ubezpieczyciel wypłaci Wam tylko… 50 tysięcy złotych. Dlaczego? Bo „niedoubezpieczenie”.

Czy to uczciwe? Sąd Najwyższy powiedział jasno: NIE. Dziś opowiem Wam o przełomowym wyroku, który zmienił zasady gry.

Spis treści

1. Czym jest niedoubezpieczenie? Podstawowe pojęcia
2. Pułapka w OWU – zasada proporcji
3. Jak to działa w praktyce? Przykład liczbowy
4. Przełomowy wyrok Sądu Najwyższego (III CSK 302/13)
5. Dlaczego zasada proporcji jest nieuczciwa?
6. Co to oznacza dla konsumentów?
7. Praktyczne porady: jak bronić swoich praw

Czym jest niedoubezpieczenie? Podstawowe pojęcia

Zacznijmy od podstaw. Gdy idziecie do agenta ubezpieczeniowego, by ubezpieczyć swoje mienie (dom, mieszkanie, firmę), macie trzy opcje ustalenia sumy ubezpieczenia:

1. Ubezpieczenie na pełną wartość

Wartość mienia: 1 000 000 zł
Suma ubezpieczenia: 1 000 000 zł
Status: Idealne dopasowanie

2. Nadubezpieczenie

Wartość mienia: 1 000 000 zł
Suma ubezpieczenia: 1 500 000 zł
Status: Przepłacacie składkę, ale to Wam nic nie daje (odszkodowanie i tak ograniczone do rzeczywistej szkody)

3. Niedoubezpieczenie

Wartość mienia: 1 000 000 zł
Suma ubezpieczenia: 500 000 zł
Status: Oszczędzacie na składce, ale… tu zaczyna się problem

Niedoubezpieczenie to właśnie sytuacja, w której suma ubezpieczenia jest niższa niż rzeczywista wartość mienia. I teoretycznie nie powinno to być problemem – dopóki szkoda mieści się w sumie ubezpieczenia.

Pułapka w OWU – zasada proporcji

Tu zaczyna się prawdziwa magia (czytaj: manipulacja) ubezpieczycieli. W Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia (OWU) praktycznie wszystkich zakładów znajdziecie klauzulę mówiącą mniej więcej tak:

„W przypadku niedoubezpieczenia, odszkodowanie zmniejsza się w takim stosunku, w jakim suma ubezpieczenia pozostaje do rzeczywistej wartości mienia.”

Co to oznacza w praktyce? Że nawet jeśli szkoda mieści się w sumie ubezpieczenia, ubezpieczyciel wypłaci Wam tylko część odszkodowania, proporcjonalnie do stopnia niedoubezpieczenia.

Zobaczmy to na konkretnym przykładzie z OWU Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń (uchwała nr UZ/562/2008 ze zmianami):

„W sytuacji, kiedy wskazana w umowie ubezpieczenia suma ubezpieczenia jest niższa, niż wartość mienia (…) w przypadku zaistnienia szkody częściowej odszkodowanie zmniejsza się w takim stosunku, w jakim pozostaje zadeklarowana suma ubezpieczenia do wartości odtworzeniowej albo rzeczywistej mienia.”

Brzmi skomplikowanie? Zaraz rozłożę to na czynniki pierwsze.

Jak to działa w praktyce? Przykład liczbowy

Weźmy nasz przykład z domu wartym 1 milion złotych, ubezpieczonym na 500 tysięcy (czyli na połowę wartości).

Scenariusz 1: Szkoda częściowa – 100 000 zł

Bez zasady proporcji (logiczne podejście):

• Szkoda: 100 000 zł
• Suma ubezpieczenia: 500 000 zł
• Szkoda mieści się w sumie? TAK
• Odszkodowanie: 100 000 zł ✓

Z zasadą proporcji (podejście ubezpieczycieli):

• Szkoda: 100 000 zł
• Stopień niedoubezpieczenia: 500 000 / 1 000 000 = 50%
• Odszkodowanie: 100 000 × 50% = 50 000 zł ✗

Straciliście połowę odszkodowania, mimo że szkoda mieściła się w sumie ubezpieczenia!

Scenariusz 2: Szkoda całkowita – 1 000 000 zł

Tutaj bez znaczenia czy zasada proporcji, czy nie:

• Szkoda: 1 000 000 zł
• Suma ubezpieczenia: 500 000 zł
• Odszkodowanie: 500 000 zł (limit sumy ubezpieczenia)

W przypadku szkody całkowitej zawsze dostaniecie tylko sumę ubezpieczenia – i to jest jasne i zrozumiałe.

Ale dlaczego mielibyście tracić pieniądze przy szkodzie częściowej? To pytanie zadał sobie Sąd Najwyższy.

[MIEJSCE NA LINK WEWNĘTRZNY – WYRAŹNIE ZAZNACZONE]
🔗 Zachęcamy do zapoznania się z ofertą Kancelarii → [tutaj będzie link do strony wewnętrznej – sprawy z ubezpieczycielami]

Przełomowy wyrok Sądu Najwyższego (III CSK 302/13)

W dniu 16 października 2014 r. Sąd Najwyższy wydał wyrok, który wstrząsnął branżą ubezpieczeniową. W sprawie o sygn. III CSK 302/13 SN uznał, że stosowanie zasady proporcji w stosunkach z konsumentami jest niedopuszczalne.

Argumentacja Sądu była prosta i logiczna:

Argument 1: Naruszenie zasady ekwiwalentności świadczeń

Sąd Najwyższy zauważył, że:

• Ubezpieczony płaci składkę odpowiadającą ryzyku ubezpieczeniowemu do określonej kwoty (suma ubezpieczenia)
• Jeśli ubezpieczyciel pobrał składkę za ochronę do 500 000 zł, to powinien ponosić odpowiedzialność za szkody do tej kwoty
• Pomniejszanie odszkodowania proporcjonalnie to naruszenie zasady ekwiwalentności

Cytuję fragment uzasadnienia:

„W przypadku ubezpieczeń majątkowych składka ta, co do zasady odpowiada ryzyku ubezpieczeniowemu wyrażającemu się sumą ubezpieczenia. Skoro zatem ubezpieczyciel pobrał składkę odpowiadającą ryzyku ubezpieczeniowemu do określonej kwoty (suma ubezpieczenia), to w razie wystąpienia szkody na skutek zdarzenia objętego ubezpieczeniem (wypadek ubezpieczeniowy) powinien ponosić odpowiedzialność będącą równowartością świadczenia (składki), które otrzymał od ubezpieczającego.”

Argument 2: Konsument nie powinien sam ponosić skutków

Sąd podkreślił, że:

„Kontrahenci ci nie powinni wyłącznie ponosić skutków określenia przez siebie sumy ubezpieczenia, która może nie odpowiadać wartości przedmiotu ubezpieczenia (…), skoro nie wartość a suma ubezpieczenia decyduje o wysokości składki, w której nie uwzględnia się przecież żadnych późniejszych, możliwych proporcji rzeczywistej wysokości świadczenia.”

Innymi słowy: płacicie za ochronę do 500 000 zł? To macie prawo do pełnej ochrony do 500 000 zł.

Dlaczego zasada proporcji jest nieuczciwa?

Z praktyki kancelarii wynika, że zasada proporcji to jedna z najbardziej krzywdzących praktyk ubezpieczeniowych. Dlaczego?

1. Konsument płaci za coś, czego nie dostaje

Składka liczona jest od sumy ubezpieczenia (np. 500 000 zł), ale w praktyce ochrona jest „rozwodniona” proporcjonalnie do wartości mienia.

2. Brak transparentności

Większość konsumentów nie zdaje sobie sprawy z istnienia tej klauzuli. Myślą: „Mam polisę na 500 000, więc jestem chroniony do 500 000”. Dopiero po szkodzie dowiadują się o „proporcji”.

3. Podwójna kara

Konsument już ponosi ryzyko przy szkodzie przekraczającej sumę ubezpieczenia (np. przy szkodzie całkowitej dostanie tylko 500 000 z mln). Po co jeszcze karać go przy szkodzie częściowej?

Co to oznacza dla konsumentów?

Wyrok Sądu Najwyższego to ogromne zwycięstwo dla konsumentów. Oznacza, że:

✅ Jeśli Wasza szkoda mieści się w sumie ubezpieczenia, macie prawo do pełnego odszkodowania – bez żadnych „proporcji”

✅ Ubezpieczyciel nie może stosować zasady proporcji wobec konsumentów (wyrok wiąże sądy powszechne)

✅ Jeśli w przeszłości dostaliście pomniejszone odszkodowanie z powodu „niedoubezpieczenia”, możecie dochodzić dopłaty

Oczywiście wyrok dotyczy konsumentów – w stosunkach B2B (przedsiębiorca-ubezpieczyciel) zasada proporcji wciąż może obowiązywać, jeśli jest w OWU.

Praktyczne porady: jak bronić swoich praw

Z doświadczenia kancelarii wynika, że ubezpieczyciele nie zawsze stosują się do tego wyroku od razu. Oto co robić, jeśli spotkaliście się z zasadą proporcji:

1. Sprawdźcie status – czy jesteście konsumentem

Konsument to osoba fizyczna, która zawiera umowę niezwiązaną bezpośrednio z działalnością gospodarczą. Jeśli ubezpieczyliście prywatny dom/mieszkanie – jesteście konsumentem.

2. Odwołajcie się do wyroku SN

W odwołaniu od decyzji ubezpieczyciela powołajcie się na:

• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2014 r., sygn. III CSK 302/13
• Zasadę ekwiwalentności świadczeń (art. 805 KC)

3. Nie przyjmujcie zaniżonego odszkodowania

Jeśli ubezpieczyciel pomniejszył odszkodowanie z powodu niedoubezpieczenia, a Wasza szkoda mieściła się w sumie ubezpieczenia – macie prawo do pełnej kwoty.

4. Dokumentujcie wszystko

• Decyzja ubezpieczyciela z uzasadnieniem
• Polisa (suma ubezpieczenia)
• Wycena szkody
• Wycena wartości mienia (przed szkodą)

5. Nie bójcie się drogi sądowej

Po wyroku SN sprawa jest de facto przesądzona – sądy będą po Waszej stronie. Koszty procesu są minimalne, a szanse na sukces – bardzo wysokie.

Podsumowanie i refleksja

Zastanawia mnie, jak to możliwe, że przez lata ubezpieczyciele stosowali praktykę tak ewidentnie krzywdzącą konsumentów. Zasada proporcji to była czysta matematyczna manipulacja – płacisz za ochronę do X, ale w praktyce dostajesz tylko Y.

Z praktyki kancelarii wynika, że wielu konsumentów wciąż nie wie o tym wyroku. Ubezpieczyciele nie informują o nim z własnej inicjatywy (cóż za niespodzianka!), więc poszkodowani przyjmują zaniżone odszkodowania, nie wiedząc, że mają prawo do więcej.

To właśnie fascynujące w prawie odszkodowawczym – jeden wyrok może zmienić życie tysięcy ludzi. Jeden sędzia Sądu Najwyższego może powiedzieć „stop” praktyce, która kosztowała konsumentów miliony.

Podsumowując: ubezpieczyciel nie może zmniejszać świadczenia proporcjonalnie do niedoubezpieczenia, jeśli szkoda nie przekracza kwoty ubezpieczenia. Co jest dla każdego ubezpieczonego konsumenta bardzo dobrą wiadomością.

A jakie są Wasze doświadczenia z zasadą proporcji? Spotkaliście się z tym w praktyce? Udało się komuś wywalczyć dopłatę po tym wyroku? Podzielcie się w komentarzach!

---

Źródła:

• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2014 r., sygn. III CSK 302/13
• Kodeks cywilny, art. 805
• Ogólne warunki ubezpieczenia mienia od ognia i innych żywiołów PZU SA (uchwała nr UZ/562/2008)

---

Bartosz Kowalak – radca prawny, wspólnik w KOWALAK JĘDRZEJEWSKA KONRADY I PARTNERZY ADWOKACI I RADCOWIE PRAWNI. Od lat zajmuję się prawem odszkodowawczym z pasją. Więcej o mojej praktyce znajdziecie na www.prawnikpoznanski.pl oraz www.prawospadkowepoznan.pl.

Masz pytanie lub chcesz podzielić się swoją historią? Zostaw komentarz lub napisz: kancelaria@prawnikpoznanski.pl